Eerbetoon of vleierij?
Waarom worden voorgangers in sommige gemeenten op een voetstuk geplaatst? Over vleierij in de kerk, geestelijk gezag en de Bijbelse betekenis van leiderschap.
De persoonsverheerlijking van voorgangers is een verschijnsel dat vooral in bepaalde evangelische en charismatische gemeenten opvalt. Een gastspreker krijgt het woord, maar voordat de Bijbel opengaat, moet even eerst de plaatselijke voorganger uitgebreid worden geprezen.
Wat een geweldige man van God! Wat een bijzondere leider! Wat een gezalfde bediening! Wat een voorrecht voor de gemeente om onder zijn geestelijke leiding te staan!
Soms wordt ook zijn vrouw in de lofrede betrokken. Samen vormen zij dan een uitzonderlijk geestelijk echtpaar, een voorbeeld voor anderen en een bijzondere zegen voor de gemeente.
De complimenten stapelen zich op. De aanwezigen worden uitgenodigd om hun waardering te laten blijken. En pas wanneer de voorganger voldoende lof is toegezwaaid, kan de verkondiging beginnen.
Maar wat gebeurt hier eigenlijk?
Sinds wanneer heeft een dienaar van Christus een publieke lofrede nodig voordat het Woord van God verkondigd kan worden?
En belangrijker nog: wat zegt de Bijbel over deze vorm van eerbetoon aan geestelijke leiders?
Wanneer waardering verandert in persoonsverheerlijking
Laat één ding duidelijk zijn: de Bijbel leert dat degenen die arbeiden in de gemeente gewaardeerd mogen worden.
Paulus schrijft:
“En wij bidden u, broeders, erkent degenen, die onder u arbeiden, en uw voorstanders zijn in den Heere, en u vermanen; En acht hen zeer veel in liefde, om huns werks wil.” (1 Thessalonicenzen 5:12-13, Statenvertaling)
Dat is duidelijke taal. Wie zich inzet voor de gemeente, verdient erkenning en liefde.
Maar let vooral op die laatste woorden: “om huns werks wil”.
Erkenning vanwege het werk dat iemand verricht, is iets anders dan het verheerlijken van zijn persoon.
De Schrift roept nergens op om voorgangers op een voetstuk te plaatsen, hun vermeende geestelijke grootheid breed uit te meten of hen te presenteren als uitzonderlijke personen met een bijzondere status.
Toch is dat precies wat in sommige gemeenten gebeurt.
De voorganger is dan niet langer eenvoudig een broeder die een verantwoordelijkheid draagt. Hij wordt een geestelijk boegbeeld, een bijzonder gezalfde leider, iemand van wie de gemeente afhankelijk lijkt te zijn.
En wie hem niet voldoende eer bewijst, zou daarmee zomaar tekort kunnen schieten in zijn eerbied voor God.
Maar waar leert het Nieuwe Testament zoiets?
Waar komt het overdreven eerbetoon aan voorgangers vandaan?
Deze praktijk is niet uit de lucht komen vallen.
Vooral vanuit bepaalde Amerikaanse pinkster- en charismatische kringen heeft een uitgesproken cultuur van eerbetoon aan geestelijke leiders ingang gevonden.
Daar wordt gesproken over honoring the man of God, het eren van de man Gods, en over het erkennen van zijn anointing, zijn zalving.
De gedachte is dat een voorganger een bijzondere positie bekleedt omdat God hem heeft aangesteld. Wie hem eert, zou daarmee ook God eren.
Die redenering klinkt vroom, maar bevat een gevaarlijke verschuiving.
Want ongemerkt kan de aandacht verschuiven van de Heer Die gediend wordt naar de mens die zegt Hem te dienen.
Binnen bepaalde charismatische leiderschapsmodellen wordt die verschuiving nog versterkt door een sterk hiërarchische opvatting van geestelijk gezag. De voorganger of apostolische leider wordt dan gezien als degene onder wiens geestelijke autoriteit de gemeente functioneert.
Publieke lofuitingen kunnen in zo’n omgeving meer worden dan beleefdheid. Ze bevestigen de positie van de leider.
Niet iedere gemeente waarin een voorganger wordt bedankt, kent uiteraard deze achtergrond. Ook in andere kerkelijke tradities bestaan vormen van ceremonieel eerbetoon. Maar waar lof voor de voorganger uitgroeit tot een vast ritueel, is het verstandig te onderzoeken welke opvatting van geestelijk leiderschap daarachter schuilgaat.
Vleierij in de kerk, verpakt als geestelijke waardering
Opmerkelijk genoeg gebruikt de apostel Paulus bijzonder duidelijke woorden over vleierij.
“Want wij hebben nooit met pluimstrijkende woorden omgegaan, gelijk gij weet, noch met een bedeksel van gierigheid; God is getuige!” (1 Thessalonicenzen 2:5)
Pluimstrijkende woorden. Een uitdrukking die weinig aan duidelijkheid te wensen overlaat.
Het Griekse woord dat Paulus gebruikt, is kolakeia: vleierij, het naar de mond praten van iemand om bij hem in de gunst te komen.
Paulus benadrukt dat zijn bediening daarvan vrij was.
Hij wilde mensen niet behagen door hen naar de mond te praten. Evenmin gebruikte hij zijn bediening om aanzien of voordeel te verkrijgen.
Hoe opmerkelijk is dan het contrast met de hedendaagse praktijk waarin een gastspreker soms minutenlang de loftrompet steekt over degene die hem heeft uitgenodigd?
Natuurlijk kunnen complimenten oprecht zijn. Niet iedere vriendelijke opmerking is vleierij.
Maar wanneer de lof buitensporig wordt, wanneer geestelijke grootheid wordt toegeschreven die nauwelijks te toetsen valt, en wanneer dergelijke lofredes bijna een verplicht onderdeel van de bijeenkomst worden, is een kritische vraag volkomen gerechtvaardigd.
Is dit nog oprechte waardering, of is het vleierij in een geestelijke verpakking?
Waarom prijzen gastsprekers de plaatselijke voorganger?
Er speelt mogelijk nog iets anders mee.
Een voorganger nodigt een bekende spreker uit. Die spreker prijst de voorganger uitvoerig. Daarmee wordt tegenover de aanwezigen bevestigd dat hun leider kennelijk een bijzondere geestelijke betekenis heeft.
Tegelijkertijd laat de gastspreker zien dat hij de plaatselijke leiding erkent.
Beiden versterken zo elkaars positie.
De voorganger krijgt publieke erkenning van een gerespecteerde gast. De gastspreker laat zien dat hij tot dezelfde kring behoort en dat hij de onderlinge verhoudingen respecteert.
Zo kan een netwerk ontstaan waarin geestelijke leiders elkaar voortdurend bevestigen.
Het hoeft niet eens bewust of berekenend te gebeuren. Een aangeleerde gewoonte kan zichzelf jarenlang in stand houden.
Maar de vraag blijft: wat heeft de gemeente eraan?
Wordt Christus hierdoor groter gemaakt? Wordt het Woord helderder verkondigd? Worden de gelovigen hierdoor beter toegerust om de Schrift te onderzoeken?
Of wordt vooral de positie van de leiders versterkt?
Paulus verzette zich tegen persoonsverheerlijking in de gemeente
Wanneer we het Nieuwe Testament openslaan, ontdekken we een opvallend ander beeld.
In Korinthe waren gelovigen begonnen zich te verbinden aan bekende verkondigers.
De een zei dat hij van Paulus was, de ander van Apollos en weer een ander van Cefas.
Paulus reageerde daar scherp op:
“Is Christus gedeeld? Is Paulus voor u gekruist? Of zijt gij in Paulus’ naam gedoopt?” (1 Korinthe 1:13)
Hij weigert mee te werken aan een cultuur waarin christenen zich rond bepaalde leiders verzamelen.
Later schrijft hij:
“Wie is dan Paulus, en wie is Apollos, anders dan dienaars, door welke gij geloofd hebt, en dat, gelijk de Heere aan een iegelijk gegeven heeft?” (1 Korinthe 3:5)
Dienaars!
Niet geestelijke beroemdheden. Niet onaantastbare autoriteiten. Niet mensen die vanwege hun bediening boven andere gelovigen verheven zijn.
En vervolgens komt de kern:
“Zo is dan noch hij, die plant, iets, noch hij, die nat maakt, maar God, Die den wasdom geeft.” (1 Korinthe 3:7)
Dat is een volkomen andere benadering.
Waar menselijke leiders zichzelf graag als onmisbaar kunnen presenteren, stelt Paulus dat degene die plant en degene die begiet uiteindelijk niets zijn tegenover God, Die de groei geeft.
Hoeveel ruimte blijft er dan nog over voor opgeblazen lofredes over de voorganger?
Bijbels leiderschap kent geen geestelijke zwaargewichten
De Here Jezus heeft Zelf gewaarschuwd tegen de menselijke neiging om geestelijke posities te gebruiken voor aanzien en eer.
In Mattheüs 23 spreekt Hij over schriftgeleerden en farizeeën die graag gezien wilden worden, vooraan wilden zitten en bijzondere aanspreektitels op prijs stelden.
Daartegenover zegt Hij:
“Doch gij zult niet Rabbi genaamd worden; want Een is uw Meester, namelijk Christus; en gij zijt allen broeders.” (Mattheüs 23:8)
Die laatste woorden zijn bepalend.
“En gij zijt allen broeders.”
Natuurlijk bestaat er in de gemeente verschil in verantwoordelijkheid, arbeid en bekwaamheid. Het Nieuwe Testament spreekt over oudsten, opzieners, herders en leraars.
Maar nergens wordt daarmee een geestelijke aristocratie ingesteld.
Een voorganger behoort geen vorst te zijn die door zijn omgeving op gepaste wijze bewierookt moet worden.
Hij is een broeder onder broeders, met een bijzondere verantwoordelijkheid om de kudde van God te dienen.
Petrus schrijft aan de oudsten:
“Noch als heerschappij voerende over het erfdeel des Heeren, maar als voorbeelden der kudde geworden zijnde.” (1 Petrus 5:3)
Opmerkelijk genoeg presenteert Petrus zichzelf in hetzelfde gedeelte als een medeouderling.
Wie had, menselijk gesproken, meer aanleiding kunnen hebben om zich op zijn bijzondere positie te beroepen dan Petrus?
Toch klinkt hier geen oproep om zijn apostolische grootheid te erkennen. Hij wijst de oudsten op hun verantwoordelijkheid en op de Opperherder, Christus.
Waarom laten sommige voorgangers zich zo bewieroken?
Misschien is dit wel de meest ongemakkelijke vraag.
Een gastspreker kan zich laten meeslepen door zijn eigen enthousiasme, de plaatselijke gewoonten volgen of gewoon denken dat hij beleefd is.
Maar wat gebeurt er wanneer een voorganger het onderwerp is van overdreven loftuitingen?
Waarom wordt dat toegestaan?
Waarom wordt niet eenvoudig gezegd:
“Dank voor de vriendelijke woorden, maar laten we onze aandacht richten op de Here Jezus en Zijn Woord”?
Een voorganger hoeft niet verantwoordelijk te zijn voor elk compliment dat een ander uitspreekt. Maar wanneer de persoonsverheerlijking structureel wordt, mag van hem geestelijke nuchterheid worden verwacht.
Het is heel goed mogelijk dat mensen geleidelijk gaan geloven in hun eigen geestelijke status wanneer die maar vaak genoeg wordt bevestigd.
Juist daarom is nederigheid voor iemand met een leidinggevende taak zo belangrijk.
In Handelingen 10:25-26 lezen we dat Cornelius voor Petrus neerviel. Petrus reageerde onmiddellijk:
“Sta op, ik ben ook zelf een mens.”
Dat was een veel verdergaande vorm van eerbetoon dan een overdreven compliment. Toch laat de reactie van Petrus zien dat hij niet wilde dat zijn persoon op die manier werd verheven.
Een gezonde geestelijke leider hoeft niet voortdurend bevestigd te worden in zijn bijzondere betekenis.
Hij weet dat het niet om hem gaat.
Geestelijk gezag mag geen bescherming tegen kritiek worden
Er schuilt nog een ander gevaar in deze leiderschapscultuur.
Wanneer een voorganger telkens wordt voorgesteld als een bijzonder gezalfde man Gods, kan het steeds moeilijker worden om zijn onderwijs of optreden kritisch te onderzoeken.
Wie vragen stelt, wordt dan al snel gezien als iemand die onvoldoende respect heeft voor geestelijk gezag.
In sommige kringen wordt zelfs gewaarschuwd dat men niet aan “Gods gezalfde” mag komen.
Maar die redenering miskent een fundamenteel Bijbels gegeven: geen enkele voorganger staat boven de Schrift.
Zelfs de verkondiging van Paulus werd door de gelovigen in Berea onderzocht.
“En dezen waren edeler, dan die te Thessalonica waren, als die het woord ontvingen met alle toegenegenheid, onderzoekende dagelijks de Schriften, of deze dingen alzo waren.” (Handelingen 17:11)
Paulus beschouwde dat onderzoek niet als opstandigheid.
Integendeel, de Schrift noemt deze mensen edeler.
Als zelfs de verkondiging van een apostel aan de Schrift getoetst werd, hoeveel te meer geldt dat dan voor een hedendaagse voorganger?
Geestelijk gezag is geen vrijbrief voor onaantastbaarheid.
En eerbied voor een voorganger mag nooit worden gebruikt om kritische Schriftstudie te ontmoedigen.
De gemeente behoort Christus toe, niet de voorganger
Uiteindelijk komen we bij de kern van het probleem.
Waarvoor komt een gemeente samen?
Om de voorganger te bewonderen? Om een gastspreker te horen vertellen hoe bijzonder de plaatselijke leiding is? Om opnieuw bevestigd te krijgen dat men deel uitmaakt van een buitengewone bediening?
Of om onderwezen en opgebouwd te worden vanuit het Woord van God?
Paulus schrijft:
“Want wij prediken niet onszelven, maar Christus Jezus, den Heere; en onszelven, dat wij uw dienaars zijn om Jezus’ wil.” (2 Korinthe 4:5)
Dat ene vers legt de vinger bij de zere plek.
Niet onszelf. Christus Jezus, de Here
Daar ligt de toetssteen voor iedere prediker, iedere voorganger en iedere gastspreker.
Een dienaar van Christus hoeft niet klein gemaakt te worden. Maar hij hoeft evenmin groot gemaakt te worden.
Hij moet trouw zijn aan zijn opdracht.
De gemeente heeft geen behoefte aan geestelijke beroemdheden, maar aan Bijbelvast onderwijs, gezonde leer en herders die beseffen dat de kudde niet hun eigendom is.
Geen voetstuk voor de voorganger, maar alle eer aan Christus
Er is niets mis met een gastspreker die zijn dankbaarheid uitspreekt voor de uitnodiging. Een paar oprechte woorden van waardering zijn volkomen gepast.
Maar daarna mag de Bijbel open.
Geen uitvoerige loftuitingen over een bijzondere zalving. Geen overdreven verhalen over de grootheid van de voorganger. Geen geestelijk toneelspel waarin leiders elkaar publiekelijk bevestigen.
De gemeente behoort niet onder de indruk te raken van de voorganger, maar van de rijkdom van Christus en Zijn Woord.
En wanneer een voorganger zich ongemakkelijk voelt als de gebruikelijke lofrede achterwege blijft, is dat misschien juist een reden om zichzelf eens ernstig te onderzoeken.
Want een herder die de aandacht voortdurend op zichzelf laat vestigen, loopt het gevaar het zicht op de Opperherder te belemmeren.
Johannes de Doper heeft het treffend onder woorden gebracht:
“Hij moet wassen, maar ik minder worden.” (Johannes 3:30)
Dat is geen verkeerde houding voor iemand die leidinggeeft aan een gemeente.
Een voorganger die Christus dient, heeft geen voetstuk nodig.
En een gastspreker die het Woord komt verkondigen, hoeft hem er ook niet op te zetten.
