Betekenisvalstrikken:
Als vertrouwde woorden valstrikken worden
Een Bijbelvertaling moet twee dingen tegelijk zijn: betrouwbaar en begrijpelijk.
Laat je één van die twee los, dan gaat het mis.
Is een vertaling wel begrijpelijk, maar niet betrouwbaar, dan krijg je geen zuivere weergave van Gods Woord meer. Dan wordt de Bijbel gemakkelijk een parafrase, een uitleggende tekst, of zelfs een tekst die meer zegt wat de vertaler bedoelt dan wat er werkelijk staat.
Maar het omgekeerde is óók waar.
Is een vertaling op zichzelf betrouwbaar bedoeld, maar voor gewone lezers steeds minder begrijpelijk, dan ontstaat een ander probleem. Dan ligt de Bijbel wel open, maar blijft de betekenis dicht. Dan worden woorden uitgesproken, gelezen en herhaald, terwijl veel mensen niet meer precies weten wat zij lezen.
Dat is geen bagatel.
Want een Bijbelvertaling is er niet voor een kleine kring van taalvaardige kenners. Zij is er opdat het gewone volk Gods Woord kan horen in de eigen taal.
De Bijbel is geen museumstuk
Sommigen spreken over oude Bijbeltaal alsof zij op zichzelf heiliger is. Alsof een woord eerbiediger wordt naarmate het minder gebruikt wordt. Maar dat is een gevaarlijke vergissing.
Veel oude woorden klinken voor ons verheven omdat wij ze alleen nog in kerkelijke context horen. Daardoor krijgen ze vanzelf een soort gewijde glans. Maar dat betekent niet dat ze oorspronkelijk zo bedoeld waren.
De Statenvertaling was niet gemaakt als een soort heilige kerktaal die boven het gewone Nederlands zweefde. Zij moest geen platte straattaal zijn, geen streektaal, geen modieuze praattaal, maar wel begrijpelijk Nederlands. Waardig, nauwkeurig, betrouwbaar — maar verstaanbaar.
Dat is een belangrijk onderscheid.
Wat nu plechtig klinkt, was toen vaak gewoon goed Nederlands. Wat nu als “oude eerbiedige taal” voelt, was toen voor veel lezers veel dichterbij. De afstand is niet ontstaan doordat de Bijbel veranderd is, maar doordat onze taal veranderd is.
En taal verandert. Altijd.
Taal staat niet stil
Geen enkele levende taal blijft hetzelfde. Woorden verschuiven. Zinnen veranderen. Uitdrukkingen verdwijnen. Nieuwe woorden komen op. Oude woorden krijgen een andere gevoelswaarde.
Neem het woord wijf. Ooit kon dat gewoon “vrouw” betekenen. Nu klinkt het in het algemeen grof of beledigend. Wie dat woord vandaag in een Bijbelvertaling zou laten staan, wekt bij moderne lezers iets op wat vroeger niet bedoeld was.
Of neem woorden als maagschap, onderwinden, betrachten, krankheid, medicijnmeester, mits, dewijl of overmits. Sommige mensen herkennen ze nog. Anderen denken dat ze ze begrijpen. En juist daar zit het gevaar.
Een moeilijk woord valt op. Een schijnbekend woord niet.
Dat is de echte valstrik.
Bij een moeilijk woord weet de lezer: hier moet ik zoeken, vragen of nadenken. Maar bij een woord dat bekend lijkt en intussen van betekenis is verschoven, vult de lezer ongemerkt de moderne betekenis in. Dan ontstaat er geen onbegrip dat eerlijk wordt opgemerkt, maar schijnbegrip dat ongemerkt blijft zitten.
Dat is misschien nog gevaarlijker.
Betekenisvalstrikken in de Statenvertaling
Er zijn woorden in oudere Bijbeltaal die niet alleen verouderd zijn, maar ook misleidend kunnen worden. Ze lijken bekend, maar betekenen iets anders dan veel lezers vandaag denken.
Dat kunnen we betekenisvalstrikken noemen.
Niet omdat de vertaling zelf een valstrik wil zijn. Natuurlijk niet. Maar omdat de afstand tussen toen en nu zo groot is geworden dat moderne lezers bij bepaalde woorden gemakkelijk een verkeerde betekenis invullen.
Denk aan een woord als betrachten. Veel moderne lezers horen daarin iets als “proberen te doen” of “naleven”. Maar in oudere taal kan het ook de betekenis hebben van vertellen, verkondigen of overdenken. Wie dat niet weet, leest een tekst zomaar in een andere richting.
Of neem oude woordvolgordes die vandaag niet meer vanzelf spreken. Soms staat er iets wat grammaticaal nog wel Nederlands is, maar voor moderne lezers zo vreemd loopt dat zij de zin verkeerd opvatten. Dan moet de predikant of uitlegger eerst de vertaling gaan vertalen voordat hij de tekst kan uitleggen.
Dat is een teken aan de wand.
Een Bijbelvertaling hoort de Bijbeltekst toegankelijk te maken. Als de vertaling zelf voortdurend vertaald moet worden, is er iets verschoven.
De brontalen blijven de norm
Hier moet meteen iets bij gezegd worden.
Een Bijbelvertaling is niet de uiteindelijke norm boven de Schrift. De Schrift is gegeven in de brontalen: Hebreeuws, Aramees en Grieks. Een vertaling is noodzakelijk, kostbaar en bruikbaar, maar bij leerstellige of exegetische kwesties mag een vertaling nooit absoluut gemaakt worden boven de brontekst.
Dat was juist één van de grote beginselen van de Reformatie.
De Bijbel moest niet blijven opgesloten in een kerktaal die het volk niet verstond. Maar men wilde ook niet zomaar een vertaling van een vertaling. Men wilde terug naar de bronnen. Niet omdat gewone mensen allemaal Hebreeuws en Grieks moesten leren, maar omdat de vertaling die zij lazen zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst moest blijven.
Daar ligt de gezonde spanning: zo trouw mogelijk aan de brontalen, zo begrijpelijk mogelijk in de doeltaal.
Wie alleen betrouwbaarheid noemt en begrijpelijkheid verwaarloost, maakt van de Bijbel een boek voor ingewijden.
Wie alleen begrijpelijkheid noemt en betrouwbaarheid loslaat, maakt van de Bijbel een kneedbare tekst.
Beide wegen zijn verkeerd.
Vertalen is altijd kiezen
Een vertaling is nooit een mechanische omzetting van woord naar woord. Dat kán niet.
Eén Hebreeuws woord kan meerdere Nederlandse betekenissen hebben. Eén Grieks woord kan afhankelijk van de context anders klinken in het Nederlands. Soms moet een vertaler kiezen tussen twee mogelijkheden die allebei iets verdedigbaars hebben.
Daarom verdwijnen in elke vertaling bepaalde verbanden. En soms verschijnen er verbanden die in de brontekst minder sterk aanwezig zijn.
Dat is geen vrijbrief voor slordigheid. Het is wel een nuchtere erkenning van wat vertalen is.
Wie doet alsof een vertaling op elk punt één-op-één samenvalt met de brontekst, maakt de vertaling zwaarder dan zij zelf kan dragen. Zelfs de meest nauwkeurige vertaling blijft een vertaling.
Daarom is het ook zo belangrijk dat vertalers eerlijk zijn over moeilijke keuzes, alternatieve vertalingen en plaatsen waar de brontekst meerdere mogelijkheden biedt.
De Statenvertaling zelf is aangepast
Een vaak vergeten feit is dat de Statenvertaling zoals veel mensen die nu gebruiken, niet simpelweg de onveranderde tekst van 1637 is.
Er zijn drukfouten hersteld. Spelling is aangepast. Woorden zijn veranderd. Edities zijn herzien. De tekst die nu in veel reformatorische kring gebruikt wordt, staat historisch gezien niet los van latere negentiende-eeuwse bewerkingen.
Dat is geen aanval op de Statenvertaling. Integendeel. Het is gewoon eerlijk omgaan met de geschiedenis.
Wie zegt dat er nooit iets aan een vertaling veranderd mag worden, heeft eigenlijk een probleem met de geschiedenis van de Statenvertaling zelf. Want dan zou ook veel van wat later al aangepast is, principieel verdacht moeten zijn.
De vraag is dus niet: mag er ooit iets aangepast worden?
Dat is al gebeurd.
De echte vraag is: wanneer is aanpassing nodig, hoe zorgvuldig gebeurt zij, en blijft de vertaling trouw aan de brontekst?
Emotie is geen onzin
Toch moeten we eerlijk zijn: voor veel oudere lezers doet verandering pijn.
Dat mag niet worden weggezet als domheid of koppigheid.
Wie zijn hele leven woorden heeft gehoord als maagschap, krankheid, dewijl, mitsdien of medicijnmeester, verbindt daar herinneringen aan. Kerkdiensten. Catechisatie. Een vader die voorlas. Een moeder die bad. Een sterfbed. Een preek die insloeg. Een psalmvers na de maaltijd. Een Bijbeltekst die door de jaren heen meeging.
Taal is niet koud.
Taal draagt herinnering.
Daarom voelt een herziening of nieuwe vertaling voor sommigen als verlies. Niet alleen als technische wijziging, maar als aantasting van iets vertrouwds.
Dat moeten we serieus nemen.
Maar emotioneel verlies is niet hetzelfde als een principieel Bijbels bezwaar. Je mag verdriet hebben over het verdwijnen van vertrouwde formuleringen. Je mag een bepaalde plechtigheid missen. Je mag moeten wennen. Dat is menselijk.
Maar de nieuwe generatie mag niet de prijs betalen voor onze gewenning aan oude taal.
De Bijbel moet niet eindigen als exclusief kerkelijk jargon
Het grote gevaar is dat de Bijbel langzaam verandert in een boek dat nog wel in de kerk klinkt, maar thuis steeds minder wordt gelezen.
Dan wordt de Bijbel een soort heilige klanklaag. Men hoort woorden, herkent ritme, voelt eerbied, maar begrijpt steeds minder.
Dat is precies wat de Reformatie niet wilde.
De Reformatie wilde de Schrift teruggeven aan de gemeente. Niet aan een elite. Niet alleen aan geestelijken. Niet alleen aan academici. Niet alleen aan mensen die oude taal beheersen. Maar aan het volk.
Als de taal van een vertaling zo ver van het dagelijks Nederlands af komt te staan dat gewone lezers afhaken, ontstaat er een reformatorisch probleem. Dan verdedigen we misschien met veel vuur een oude vertaalvorm, terwijl we ongemerkt het reformatorische beginsel ondergraven: Gods Woord in de taal van het volk.
Dat is pijnlijk, maar noodzakelijk om te zeggen.
Begrijpelijkheid is niet hetzelfde als oppervlakkigheid
Sommigen vrezen dat begrijpelijke taal vanzelf oppervlakkige taal wordt. Dat hoeft helemaal niet.
De Bijbel zelf bevat diepe waarheden, moeilijke gedeelten, rijke verbanden, historische achtergronden, profetische lagen, poëzie, wetsteksten, brieven, geslachtsregisters, beeldspraak en leerstellige diepte.
Dat wordt niet allemaal eenvoudig omdat je hedendaags Nederlands gebruikt.
Er zullen altijd woorden uitgelegd moeten worden. Farizeeën. Sadduceeën. Verzoening. Rechtvaardiging. Verbond. Heiliging. Hogepriester. Tabernakel. Pascha. Pinksteren. Wannen. Dorsvloer. Rondas. Sikkel. Efa.
Dat zijn geen verouderde Nederlandse woorden, maar Bijbelse, historische of inhoudelijke begrippen. Die moet je niet wegpoetsen. Die moet je uitleggen.
Maar dat is iets anders dan lezers opzadelen met gewone Nederlandse woorden die vroeger normaal waren en nu niet meer functioneren.
Een Bijbelvertaling mag moeilijk zijn waar de Bijbel zelf moeilijk is. Zij moet niet moeilijk zijn omdat het Nederlands verouderd is.
Geestelijk verstaan en taalbegrip zijn niet hetzelfde
Natuurlijk is er meer nodig dan taalbegrip.
Een mens kan alle woorden begrijpen en toch blind blijven voor de geestelijke kern van de Schrift. Je kunt Grieks lezen, Hebreeuws kennen, grammatica beheersen en toch de heerlijkheid van Christus niet zien.
Daarvoor is het licht van Gods Geest nodig.
Maar dat argument mag niet misbruikt worden.
Dat de Heilige Geest nodig is om de Schrift geestelijk te verstaan, betekent niet dat de woorden zelf onbegrijpelijk mogen zijn. Anders zou vertalen überhaupt overbodig zijn. Dan zou men net zo goed kunnen zeggen: laat de Bijbel maar in het Latijn, Grieks of Hebreeuws staan, want de Geest moet het toch openen.
Zo redeneerde de Reformatie niet.
De Geest werkt niet tegen het Woord in, maar door het Woord. En een vertaling dient juist om dat Woord hoorbaar en leesbaar te maken in de taal van de mensen.
De echte vraag
De vraag is dus niet óf wij de Statenvertaling waarderen. Dat doen we.
De vraag is ook niet of de Statenvertalers kundige, eerbiedige en nauwgezette mannen waren. Dat waren ze.
De vraag is niet of oude formuleringen dierbaar kunnen zijn. Dat kunnen zij.
De vraag is scherper:
Kan een gewone lezer vandaag nog zonder voortdurende vertaalslag begrijpen wat hij leest?
En als het antwoord steeds vaker nee is, moeten we eerlijk zijn.
Dan gaat het niet om minachting voor het verleden. Dan gaat het om trouw aan het doel waarvoor een vertaling bestaat.
Een vertaling is geen monument om alleen te bewonderen. Zij is een venster waardoor het licht van de Schrift moet vallen.
Als het venster beslagen raakt door taalveroudering, moet je niet boos worden op wie het schoon wil maken.
Een Bijbel voor de gemeente
De gemeente heeft geen behoefte aan een losse, modieuze, uitgeklede Bijbeltekst. Geen Bijbel als praattaalproduct. Geen vertaling waarin de scherpe randen van Gods Woord zijn weggeschuurd.
Maar de gemeente heeft ook geen behoefte aan een taalvorm die steeds meer mensen op afstand zet.
We hebben een Bijbelvertaling nodig die betrouwbaar is, eerbiedig, zorgvuldig, kerkelijk bruikbaar, dicht bij de brontekst — en tegelijk werkelijk Nederlands.
Niet Nederlands van vier eeuwen geleden.
Niet Nederlands dat alleen nog binnen een kleine kring functioneert.
Niet taal die vooral herkenning oproept bij wie ermee opgegroeid is.
Maar Nederlands waarin kinderen, jongeren, buitenstaanders, nieuwe gelovigen en gewone gemeenteleden kunnen horen wat God zegt.
Wat op het spel staat
Op het spel staat niet onze smaak. Ook niet onze nostalgie. Zelfs niet onze vertrouwde klank.
Op het spel staat de vraag of het Woord werkelijk gelezen wordt.
Want een gesloten Bijbel kan ook open op tafel liggen.
Hij is gesloten wanneer de woorden wel zichtbaar zijn, maar niet meer landen. Wanneer de zinnen wel klinken, maar de betekenis wegloopt. Wanneer mensen eerbiedig knikken, maar thuis niet meer lezen omdat het hun te veel moeite kost.
Dat is een stille ramp.
Niet spectaculair. Niet luidruchtig. Maar wel ernstig.
Een kerk die haar Bijbeltaal niet meer durft te toetsen aan begrijpelijkheid, loopt het risico dat zij een vorm bewaart terwijl het gebruik verdwijnt.
Dan blijft de kaft. Dan blijft de traditie. Dan blijft de klank.
Maar de lezer haakt af.
Slot
Een betrouwbare Bijbelvertaling is onmisbaar. Zonder trouw aan de brontekst verliezen we het Woord zelf.
Maar begrijpelijkheid is geen luxe. Zij hoort bij het wezen van vertalen.
De Bijbel moet niet opgesloten raken in taal die alleen ingewijden nog beheersen. Hij moet gelezen worden aan de keukentafel, gehoord worden in de kerk, begrepen worden door jongeren, door zoekers, door gewone gemeenteleden, door mensen die niet zijn opgegroeid met kerktaal.
Dat vraagt zorgvuldigheid. Geduld. Eerbied. Historisch besef. En ook liefde voor hen die moeite hebben met verandering.
Maar het vraagt óók eerlijkheid.
Niet elk oud woord is moeilijk. Sommige oude woorden zijn juist gevaarlijk omdat ze gemakkelijk lijken. Daar ontstaan betekenisvalstrikken. Daar denkt de lezer dat hij begrijpt wat er staat, terwijl hij ongemerkt een moderne betekenis invult.
Wie de Bijbel liefheeft, mag dat niet negeren.
De vraag is niet of wij oude taal mooi vinden.
De vraag is of mensen vandaag in hun eigen taal nog Gods Woord horen.
En als het antwoord daarop steeds onzekerder wordt, is vasthouden aan oude taal geen bewijs van trouw, maar kan het juist een hindernis worden voor het lezen van de Schrift.
De Bijbel is géén erfstuk voor de vitrine of schoorsteenmantel
Hij moet open.
Hij moet gelezen worden.
Hij moet verstaan worden.
Want God spreekt door Zijn Woord.
Zie ook:
De “Statenvertaling-alleen” denkfout en de verwarring – Bijbelse basis
Betekenisverschuiving in de Statenvertaling: een overzicht en duiding – Bijbelse basis
Statenvertaling 2027 werk van de duivel? Een ontmaskering van vrome bangmakerij – Bijbelse basis
Waarom de Statenvertaling verschilt van de King James Version – Bijbelse basis
De KJV-only en Statenvertaling alléén controverse ontzenuwd – Bijbelse basis
Van Ruckman naar SV1637 – Bijbelse basis
Checklist ‘Vervalste Bijbels’ van sv1637.org gecheckt: De claims – Bijbelse basis
extern:
Lezen wij en onze kinderen elke dag uit de Bijbel? Het belang van een begrijpelijke Bijbelvertaling
