Woord voor woord, letter voor letter bewaard?
“Er is maar één Koran.”
Het is een van de bekendste slogans uit de islamitische apologetiek. Overal ter wereld zouden moslims exact hetzelfde boek lezen. De Koran zou vanaf Mohammed woord voor woord en letter voor letter zijn bewaard. Geen tekstvarianten, geen veranderingen en geen onzekerheid over de oorspronkelijke woorden.
Deze vermeende één onveranderde Koran wordt vervolgens tegenover de Bijbel geplaatst. De Bijbel zou door mensen zijn veranderd, terwijl Allah de Koran wonderbaarlijk zou hebben beschermd.
Het klinkt indrukwekkend.
Totdat iemand nauwkeurig naar de overleveringsgeschiedenis van de Koran kijkt.
Dan blijkt dat “één Koran” geen eenvoudig historisch feit is, maar een apologetische slogan die alleen overeind blijft zolang niemand vraagt wat met het woord één wordt bedoeld.
Want naast de tegenwoordig dominante Hafs-lezing bestaan Warsh en andere erkende qira’at. Deze lezingen zijn niet op iedere plaats woord voor woord en letter voor letter gelijk. Bovendien spreekt de islamitische traditie over zeven ahruf, terwijl niet eens eenduidig kan worden vastgesteld wat deze precies waren en in hoeverre zij bewaard zijn gebleven.
De ene Koran blijkt meerdere erkende tekstvormen te kennen.
De woordelijk identieke Koran blijkt verschillende woorden te bevatten.
En de zogenaamd volmaakt bewaarde Koran roept de vraag op wat er met de overige geopenbaarde vormen is gebeurd.
De claim van één onveranderde Koran
De vraag is eenvoudig:
Welke Koran is woord voor woord bewaard gebleven?
Is dat de Hafs-lezing, die tegenwoordig in het grootste deel van de islamitische wereld wordt gebruikt?
Is dat de Warsh-lezing, die vooral in delen van Noord- en West-Afrika voorkomt?
Of behoren ook de andere canonieke qira’at volledig tot de Koran?
Wanneer alle canonieke lezingen echt Koran zijn, bestaat de Koran niet in slechts één woordelijk identieke tekstvorm. Dan bestaan er meerdere erkende tekstvormen die allemaal als geldig worden beschouwd.
Wanneer alleen Hafs de werkelijk bewaarde Koran zou zijn, ontstaat onmiddellijk de vraag welke status de andere canonieke lezingen hebben. Zijn die dan minder Koran? Zijn ze slechts historische bijzaken? Of zijn ze eveneens geopenbaard?
De islamitische apologeet moet kiezen:
Óf meerdere woordelijke tekstvormen zijn volledig Koran.
Óf slechts één daarvan is de echte Koran en de andere erkende lezingen zijn dat niet.
De slogan
“er is maar één Koran”
lost dit probleem niet op. Hij verbergt het.
Hafs, Warsh en de verschillende qira’at
De meest gebruikte Korantekst is tegenwoordig de overlevering van Hafs van Asim. Toch is Hafs niet de enige erkende leeswijze. Ook Warsh van Nafi en andere qira’at worden binnen de islamitische traditie als canoniek aanvaard.
Dat zou geen probleem opleveren wanneer alle qira’at exact dezelfde letters en woorden zouden bevatten en alleen anders werden uitgesproken.
Maar dat is niet het geval.
De verschillen kunnen betrekking hebben op:
- letters en klinkertekens;
- verschillende woorden;
- enkelvoud en meervoud;
- werkwoordsvormen;
- actieve en passieve formuleringen;
- grammaticale constructies;
- aanwezige of ontbrekende woorden;
- verschillen in betekenisnuance.
Niet ieder verschil verandert de hoofdgedachte van een passage. Veel verschillen zijn beperkt. Maar dat is niet de claim die ter discussie staat.
De claim luidt niet dat de Koran als geheel herkenbaar en grotendeels stabiel is overgeleverd.
De claim luidt dat er maar één onveranderde Koran bestaat die vanaf Mohammed overal woord voor woord en letter voor letter identiek is gebleven.
En juist die absolute bewering houdt geen stand.
Het zijn niet slechts uitspraakverschillen
Een veelgehoorde reactie luidt:
“Het zijn alleen verschillende manieren van reciteren.”
Dat antwoord is misleidend.
Wanneer het uitsluitend om uitspraak, accent of melodie ging, zou de geschreven tekst hetzelfde blijven. Maar wanneer in de ene lezing een andere letter, een andere werkwoordsvorm of een ander woord staat dan in de andere, is er sprake van een tekstuele variant.
Een ander woord is geen accent.
Een andere letter is geen melodie.
Een andere grammaticale vorm is niet slechts een uitspraakverschil.
Men kan zulke verschillen qira’at, lezingen of geautoriseerde recitaties noemen. Maar een religieus etiket verandert het verschil zelf niet.
Wanneer twee erkende teksten niet dezelfde woorden bevatten, zijn ze niet woord voor woord identiek. Dat blijft zo, ongeacht de leerstellige verklaring die eraan wordt gegeven.
Een variant houdt niet op een variant te zijn doordat een geleerde haar canoniek noemt.
Eén Koran in meerdere (woordelijke) vormen?
Sommige moslimapologeten proberen het probleem op te lossen door te zeggen dat er “één Koran met meerdere lezingen” bestaat.
Maar daarmee wordt de oorspronkelijke claim al verlaten.
Wat betekent “één” in dat geval?
Niet één woordelijke tekst.
Niet één overal gelijke reeks letters.
Niet één precieze formulering.
“Eén” betekent dan blijkbaar:
- één goddelijke oorsprong;
- één boodschap;
- één openbaringstraditie;
- één religieus boek in verschillende erkende tekstvormen.
Men mag dat geloven. Maar dan kan men niet tegelijkertijd volhouden dat er wereldwijd maar één woordelijk identieke Korantekst bestaat.
De betekenis van “één Koran” wordt tijdens het gesprek aangepast.
Eerst zou “één” absolute tekstuele uniformiteit betekenen. Zodra Hafs, Warsh en de andere qira’at ter sprake komen, betekent “één” plotseling geestelijke of leerstellige eenheid binnen een meervoudige teksttraditie.
Dat is geen verdediging van de oorspronkelijke claim.
Het is een semantische vluchtpoging.
Wat zijn de zeven ahruf?
Het probleem wordt nog ingewikkelder door de islamitische overleveringen over de zeven ahruf.
Mohammed zou toestemming hebben gekregen om de Koran in zeven ahruf te reciteren. Maar wat deze ahruf precies waren, is binnen de islamitische traditie nooit eenduidig vastgesteld.
Het zouden dialecten kunnen zijn.
Of recitatiemogelijkheden.
Of verschillende taalkundige vormen.
Of verschillende bewoordingen.
Of categorieën van inhoud.
Er zijn door de eeuwen heen vele verklaringen gegeven. Dat alleen al laat zien dat het begrip niet zo helder is als in populaire islamitische verdedigingen vaak wordt voorgesteld.
Bovendien zijn de zeven ahruf niet eenvoudig hetzelfde als de zeven of tien latere qira’at. Wie beide begrippen gelijkstelt, heeft het probleem niet opgelost maar twee verschillende categorieën door elkaar gehaald.
De onvermijdelijke vraag blijft daarom staan:
Waar zijn de zeven ahruf vandaag?
Zijn alle geopenbaarde vormen bewaard gebleven?
Op deze vraag zijn uiteindelijk slechts twee antwoorden mogelijk.
Alle ahruf zijn bewaard
Wanneer alle zeven ahruf nog aanwezig zijn in de bestaande qira’at, bestaat de geopenbaarde Koran in meerdere woordelijke vormen.
Dan kan men al die vormen gezamenlijk “de Koran” noemen, maar dan is de Koran een meervoudige tekst- en recitatietraditie.
Dan bestaat er dus niet slechts één woordelijk identieke tekst.
Daarmee is de bekende claim al gevallen. Want de bewering was niet dat één openbaring in verschillende geautoriseerde formuleringen bestaat. De bewering was dat er vanaf Mohammed maar één tekst is geweest waarin nooit een letter veranderde.
Wanneer meerdere verschillende formuleringen allemaal Koran zijn, is die bewering onwaar.
Niet alle ahruf zijn bewaard
De andere mogelijkheid is dat niet alle zeven ahruf in de huidige Korantekst zijn overgeleverd.
Dan ontstaat een nog groter probleem.
Wanneer alle zeven door God waren geopenbaard of toegestaan, maar een deel daarvan niet meer beschikbaar is, kan men niet zeggen dat alles wat geopenbaard werd volledig is bewaard.
Dan heeft de islamitische wereld vandaag niet alle oorspronkelijke vormen, maar alleen datgene wat binnen de gestandaardiseerde teksttraditie is blijven bestaan.
Het Koran-dilemma is daarom eenvoudig:
Zijn alle geopenbaarde vormen bewaard, dan bestaat de Koran in meerdere verschillende woordelijke tekstvormen.
Zijn niet alle geopenbaarde vormen bewaard, dan is niet alles wat geopenbaard werd volledig overgeleverd.
Geen van beide mogelijkheden ondersteunt de slogan van één volkomen uniforme, letter voor letter bewaarde Koran.
Standaardisering is niet hetzelfde als bewaring
De standaardisering onder kalief Oethman wordt vaak als bewijs van perfecte bewaring gepresenteerd.
Maar standaardisering en bewaring zijn niet hetzelfde.
Bewaring betekent dat een bestaande tekst onveranderd wordt doorgegeven.
Standaardisering betekent dat uit een bestaande veelheid een normatieve vorm wordt vastgesteld en andere vormen worden teruggedrongen.
Volgens de islamitische overlevering ontstonden er meningsverschillen over de recitatie van de Koran. Oethman liet daarop officiële exemplaren vervaardigen en afwijkende codices verwijderen of vernietigen.
Wanneer er werkelijk overal slechts één woordelijk identieke Koran bestond, was zo’n ingrijpende standaardisering niet nodig geweest.
Dan viel er niets te harmoniseren.
Niets te verbieden.
Niets uit de circulatie te halen.
Niets te verbranden.
Het standaardiseringsproces laat juist zien dat er verschillen bestonden die als een bedreiging voor de eenheid van de islamitische gemeenschap werden ervaren.
De moslims kregen uiteindelijk een gestandaardiseerde teksttraditie. Maar een gestandaardiseerde tekst is niet automatisch een tekst die vanaf het eerste ogenblik overal woord voor woord identiek is geweest.
Oethman kan eenheid hebben afgedwongen.
Maar afgedwongen eenheid is geen bewijs van oorspronkelijke uniformiteit.
Canonieke lezingen lossen het probleem niet op
Een andere verdediging is dat de verschillende qira’at allemaal canoniek zijn en daarom geen bewijs vormen van tekstuele onzekerheid.
Maar het woord canoniek betekent erkend.
Het betekent niet identiek.
Wanneer twee canonieke lezingen verschillende woorden of grammaticale vormen bevatten, blijven zij woordelijk verschillend. Hun canonieke status verklaart hooguit waarom beide binnen de islam aanvaard worden.
Die status wist het verschil niet uit.
Sterker nog: wanneer meerdere woordelijk verschillende lezingen allemaal canoniek zijn, bevestigt dit juist dat de canonieke Koran niet tot één precieze tekstvorm beperkt is.
De verdediging vernietigt daarmee de slogan die zij moest redden.
Bij de Bijbel heet het een tekstvariant
Hier wordt de dubbele maatstaf van de islamitische apologetiek zichtbaar.
Wanneer twee Bijbelse handschriften van elkaar verschillen, klinkt onmiddellijk:
“De Bijbel is veranderd.”
Wanneer twee canonieke Koranlezingen van elkaar verschillen, luidt het antwoord:
“Het zijn allebei volmaakte lezingen van dezelfde openbaring.”
Bij de Bijbel zou één verschil corruptie bewijzen.
Bij de Koran zou hetzelfde soort verschil plotseling een teken van goddelijke rijkdom zijn.
Bij de Bijbel spreekt men van tekstvarianten.
Bij de Koran worden varianten omgedoopt tot geautoriseerde lezingen.
Dat is geen eerlijke vergelijking. Het is meten met twee maten.
Een andere letter is een andere letter.
Een ander woord is een ander woord.
Een andere werkwoordsvorm is een andere werkwoordsvorm.
Dat geldt bij de Bijbel en dat geldt bij de Koran.
Daarna kan men onderzoeken hoe oud, omvangrijk of belangrijk een variant is. Maar men kan niet eerlijk beweren dat het verschil bij het ene boek werkelijk bestaat en bij het andere boek slechts schijn is.
De islamitische apologeet verandert van stelling
De verdediging van één onveranderde Koran verloopt vaak volgens een herkenbaar patroon.
Eerst klinkt het zelfverzekerd:
“Er is overal maar één Koran.”
Wanneer de qira’at worden genoemd:
“Het zijn slechts uitspraakverschillen.”
Wanneer blijkt dat er ook verschillen in letters en woorden bestaan:
“Het zijn verschillende woorden met dezelfde betekenis.”
Wanneer ook de betekenis soms verschilt:
“De betekenissen vullen elkaar aan.”
Wanneer gevraagd wordt waar de zeven ahruf zijn:
“Dat is een ingewikkeld onderwerp waarover geleerden verschillende meningen hebben.”
En ten slotte:
“Alle lezingen zijn uiteindelijk één Koran.”
Maar dan is de oorspronkelijke bewering volledig verdwenen.
Wat begon als één volkomen identieke tekst, eindigt als een verzameling erkende lezingen met woordelijke verschillen en een onduidelijke verhouding tot de oorspronkelijke ahruf.
Toch blijft men de eerste slogan herhalen alsof er niets is veranderd.
Eerst ontkent men de verschillen.
Daarna minimaliseert men ze.
Vervolgens herdefinieert men ze.
En uiteindelijk worden de verschillen voorgesteld als bewijs van volmaakte bewaring.
Dat is geen tekstuele transparantie.
Dat is damage control….
De dubbele maatstaf van islamitische apologeten
De mythe van één onveranderde Koran vervult vooral een polemische functie.
Zij moet een eenvoudig contrast creëren:
De Bijbel heeft tekstvarianten en is daarom onbetrouwbaar.
De Koran heeft geen tekstvarianten en is daarom volmaakt bewaard.
Maar zodra erkend wordt dat ook de Koran verschillende lezingen, woordelijke varianten en een proces van standaardisering kent, stort dit kunstmatige contrast in.
Dan moeten beide boeken met dezelfde historische en tekstkritische maatstaven worden onderzocht.
Christelijke tekstwetenschappers erkennen openlijk dat Bijbelse handschriften verschillen. Die varianten worden gepubliceerd, vergeleken en onderzocht. Niemand hoeft te doen alsof alle beschikbare handschriften op iedere letter identiek zijn.
De islamitische apologeet begint daarentegen dikwijls met de ontkenning dat de Koran enige tekstuele variatie kent. Pas wanneer de verschillen niet langer ontkend kunnen worden, worden ze gepresenteerd als volmaakte en geautoriseerde lezingen.
Dat is geen bewijs dat de verschillen niet bestaan.
Het is een religieuze verklaring voor het bestaan ervan.
De werkelijkheid achter de slogan
De conclusie hoeft niet te zijn dat de Koran totaal chaotisch is overgeleverd of dat iedere moslim een geheel ander boek bezit. Dat zou een overdrijving zijn.
Er bestaat een herkenbare en grotendeels stabiele Korantekst.
Maar er bestaan ook:
- verschillende canonieke qira’at;
- woordelijke en grammaticale varianten;
- verschillende overleveringslijnen;
- een historische standaardisering;
- alternatieve codices en recitaties;
- onzekerheid over de aard van de zeven ahruf;
- onzekerheid over de vraag in hoeverre alle oorspronkelijk toegestane vormen bewaard zijn.
Daarom is deze formulering verdedigbaar:
De Koran is overgeleverd binnen een gecontroleerde maar meervoudige tekst- en recitatietraditie.
Maar deze populaire bewering is niet verdedigbaar:
Er bestaat vanaf Mohammed wereldwijd slechts één onveranderde Koran, die overal woord voor woord en letter voor letter identiek is gebleven.
Dat is geen aangetoond historisch feit.
Het is een apologetische mythe.
De mythe van woordelijke en letterlijke bewaring
Er is slechts één manier waarop men kan blijven zeggen dat er “één Koran” bestaat: door het woord één zo ruim te maken dat het niets meer zegt over de precieze tekst.
“Eén” betekent dan:
- één religie;
- één openbaringsclaim;
- één boodschap;
- één verzameling van verschillende canonieke lezingen.
Maar zeg dan niet langer dat er slechts één woordelijke Korantekst bestaat.
Zeg niet dat iedere letter overal identiek is.
Zeg niet dat de Koran geen tekstvarianten kent.
En gebruik die mythe vooral niet om de betrouwbaarheid van de Bijbel aan te vallen.
De Koran is niet vanaf Mohammed in één wereldwijd identieke tekstvorm overgeleverd. Hij is overgeleverd binnen een teksttraditie met meerdere erkende lezingen, woordelijke verschillen, menselijke standaardisering en onbeantwoorde vragen over de oorspronkelijke ahruf.
De slogan van één onveranderde Koran is eenvoudig.
De geschiedenis is dat niet.
En daarom overleeft de slogan een serieus onderzoek niet.
Zie ook:
Eén Koran, punt voor punt bewaard? Perfecte bewaring? – Bijbelse basis
Het islamitisch dilemma ontmaskerd: Waarom de Koran je terugstuurt naar de Bijbel – Bijbelse basis
De koran, de Bijbel en het islamitisch dilemma – Bijbelse basis
