Wat zegt de Bijbel?
Je kan de uitspraak regelmatig tegenkomen onder gelovigen;
De man is de priester van het gezin.
Vooral wanneer het gaat over de geestelijke verantwoordelijkheid van echtgenoten en vaders, komt deze uitdrukking voorbij. Soms wordt zelfs gesproken over het priesterlijk gezag van de man.
Maar waar staat dat in de Bijbel?
Ik kan me niet herinneren ooit een Bijbelgedeelte gelezen te hebben waarin de man als priester van zijn gezin wordt aangesteld. En dat roept vragen op. Want als we aan de man een priesterlijke functie toekennen, moeten we toch kunnen uitleggen waarop die gedachte gebaseerd is?
Dat de man verantwoordelijkheid draagt voor zijn vrouw en kinderen, staat buiten kijf. Maar verantwoordelijkheid dragen en priester zijn, zijn twee verschillende zaken.
Bovendien vraag ik me af of achter deze manier van spreken niet een groter probleem schuilgaat. In het christendom is men door de eeuwen heen gewend geraakt aan allerlei vormen van geestelijke hiërarchie. Het onderscheid tussen geestelijken en leken is daar een bekend voorbeeld van. Zou het kunnen dat dat denken ook invloed heeft gehad op onze opvattingen over huwelijk en gezin?
Want is de verhouding tussen man en vrouw volgens de Bijbel niet in de eerste plaats een verhouding van eenheid?
Man en vrouw zijn één vlees
Als we willen begrijpen hoe God de verhouding tussen man en vrouw heeft bedoeld, moeten we beginnen bij de schepping.
“Daarom zal de man zijn vader en zijn moeder verlaten, en zijn vrouw aankleven; en zij zullen tot één vlees zijn.” (Genesis 2:24, STV)
Dat is de grondslag van het huwelijk. Man en vrouw worden aan elkaar verbonden in een eenheid die zo nauw is dat de Schrift spreekt over één vlees.
Er staat niet dat de man een afzonderlijke geestelijke positie boven zijn vrouw krijgt, waardoor zij voor haar verhouding tot God op hem aangewezen zou zijn.
De vrouw wordt in Genesis 2:18 aangeduid als een hulp die tegenover de man is. Zij wordt hem gegeven als iemand die bij hem past. De eenheid van man en vrouw vormt vervolgens de grondslag voor hun gezamenlijke leven.
Dat betekent niet dat de Schrift geen onderscheid maakt tussen hun verantwoordelijkheden. Maar die verantwoordelijkheden moeten binnen de huwelijksgemeenschap worden verstaan, niet als een systeem van geestelijke rangen en standen.
Wie het huwelijk voornamelijk benadert vanuit de vraag wie er gezag heeft over wie, loopt het risico dat de eenheid naar de achtergrond verdwijnt.
Waar komt het idee van de man als gezinspriester vandaan?
Mogelijk speelt de geschiedenis van de aartsvaders hierin een rol.
Noach bouwde na de zondvloed een altaar en bracht offers aan de HEERE. Abraham deed hetzelfde. Ook Job bracht offers voor zijn kinderen, omdat hij rekening hield met de mogelijkheid dat zij gezondigd hadden (Job 1:5).
Daaruit wordt soms de gedachte gedestilleerd dat de vader van oudsher als priester van zijn gezin optrad.
Maar daarmee is nog niet aangetoond dat God iedere vader een blijvend priesterlijk ambt heeft gegeven.
Bovendien gebeurden genoemde gebeurtenissen lang vóór de instelling van het Levitische priesterschap. Onder de wet van Mozes was het priesterschap juist niet aan iedere vader of echtgenoot verbonden. Het was voorbehouden aan Aäron en zijn nakomelingen.
En met de komst van Jezus Christus is er op dit terrein een radicale verandering gekomen.
Jezus Christus is onze Hogepriester
De Hebreeënbrief laat uitvoerig en gedetailleerd zien dat het priesterschap van het oude verbond zijn vervulling heeft gevonden in Christus. Zijn offer is volkomen en Zijn priesterschap blijvend.
“Daar wij dan een groten Hogepriester hebben, Die door de hemelen doorgegaan is, namelijk Jezus, den Zoon van God, zo laat ons deze belijdenis vasthouden.” (Hebreeën 4:14, STV)
Door Zijn offer heeft Christus de toegang tot God geopend. De gelovige heeft geen aardse priester nodig om namens hem of haar tot God te naderen.
Paulus schrijft aan Timotheüs :
“Want er is één God, er is ook één Middelaar Gods en der mensen, de Mens Christus Jezus;” (1 Timotheüs 2:5, STV)
Dat heeft ook betekenis voor het huwelijk.
Een gelovige vrouw heeft geen echtgenoot nodig om toegang tot God te krijgen. Zij mag zelf tot de Vader naderen, op dezelfde grond als haar man: het volbrachte werk van Jezus Christus.
Een man kan voor zijn vrouw bidden, haar ondersteunen en samen met haar Gods Woord onderzoeken. Maar hij staat niet tussen haar en God.
Die plaats behoort uitsluitend aan Christus toe.
Het priesterschap van alle gelovigen
Het Nieuwe Testament spreekt over een priesterschap waarin alle gelovigen delen.
Petrus schrijft:
“Zo wordt gij ook zelven, als levende stenen, gebouwd tot een geestelijk huis, tot een heilig priesterdom, om geestelijke offeranden op te offeren, die Gode aangenaam zijn door Jezus Christus.” (1 Petrus 2:5, STV)
En verder:
“Maar gij zijt een uitverkoren geslacht, een koninklijk priesterdom, een heilig volk, een verkregen volk; opdat gij zoudt verkondigen de deugden Desgenen, Die u uit de duisternis geroepen heeft tot Zijn wonderbaar licht;” (1 Petrus 2:9, STV)
Het priesterschap van de gelovigen is geen voorrecht van mannen, gehuwde mannen of gezinshoofden.
Ook vrouwen delen daarin.
Een gelovige vrouw heeft geen lagere geestelijke positie dan haar man. Beiden behoren tot hetzelfde lichaam van Christus, hebben dezelfde Hogepriester en mogen op dezelfde grond tot God naderen.
Dat brengt ons bij een uitspraak van Paulus die in dit vraagstuk van groot belang is.
In Christus is noch man noch vrouw
Paulus schrijft aan de Galaten:
“Daarin is noch Jood noch Griek; daarin is noch dienstbare noch vrije; daarin is geen man en vrouw; want gij allen zijt één in Christus Jezus.” (Galaten 3:28, STV)
De context gaat over het geloof in Christus, het zoonschap en het erfgenaam zijn van de belofte. Paulus maakt duidelijk dat afkomst, maatschappelijke positie en geslacht geen onderscheid maken in de geestelijke positie die gelovigen in Christus ontvangen.
Dat betekent niet dat het onderscheid tussen mannen en vrouwen is opgeheven. Evenmin verdwijnen daarmee alle verschillen in taken en verantwoordelijkheden.
Maar voor God staat een gelovige man niet op een hogere geestelijke trede dan een gelovige vrouw.
Beiden zijn één in Christus Jezus.
Het zou dan ook vreemd zijn wanneer we binnen het huwelijk alsnog een bijzondere priesterlijke positie voor de man zouden invoeren.
Daarmee ontstaat een geestelijk onderscheid waarvoor Paulus in zijn onderwijs over onze positie in Christus geen ruimte biedt.
Van geestelijken en leken naar de priester van het gezin
Hier ligt mogelijk een belangrijke verklaring voor het ontstaan en voortbestaan van de uitdrukking de man is de priester van het gezin.
Het priesterschap van alle gelovigen is in de kerkgeschiedenis lang niet altijd tot zijn recht gekomen.
In de gevestigde kerkelijke tradities groeide een onderscheid tussen een afzonderlijke geestelijke stand en de gewone gelovigen. Binnen de rooms-katholieke traditie kreeg het ambtelijke priesterschap bovendien een eigen sacramentele betekenis.
De Reformatie heeft het priesterschap van alle gelovigen opnieuw onder de aandacht gebracht. Toch is daarmee het denken in geestelijke rangen en standen niet verdwenen.
Ook in protestantse en evangelische gemeenten kan een voorganger of leider een positie krijgen die verder gaat dan de verantwoordelijkheid die de Schrift aan zijn bediening verbindt.
Daarbij moeten we onderscheid maken tussen geestelijk leiderschap en geestelijke verhevenheid.
Het Nieuwe Testament spreekt over oudsten, herders en leraren. Hun taak is onder meer de gelovigen toe te rusten, zodat het lichaam van Christus wordt opgebouwd en de gelovigen tot volwassenheid komen (Efeze 4:11-16).
Dat is iets anders dan een geestelijke bovenlaag vormen waarvan de overige gelovigen afhankelijk blijven.
Zou een vergelijkbare gedachte ook binnen het gezin kunnen zijn ontstaan?
De man wordt dan niet alleen gezien als iemand met een eigen verantwoordelijkheid, maar krijgt als het ware een bijzondere geestelijke positie tegenover zijn vrouw en kinderen. Hij wordt de priester van het gezin genoemd, alsof er binnen die kleine gemeenschap eveneens een geestelijke ambtsdrager nodig is.
Dat verband is aannemelijk, al kunnen we daarmee niet zomaar de historische oorsprong van de uitdrukking vaststellen.
Opmerkelijk blijft wel dat met name in evangelische maar ook charismatische kringen, waar men doorgaans geen afzonderlijke priesterstand erkent, deze benaming regelmatig wordt gebruikt.
Blijkbaar is het denken in geestelijke hiërarchie hardnekkiger dan we soms beseffen.
Maar de man is toch het hoofd van zijn vrouw?
Paulus schrijft:
“Want de man is het hoofd der vrouw, gelijk ook Christus het Hoofd der Gemeente is; en Hij is de Behouder des lichaams.” (Efeze 5:23, STV)
Dat staat er, en daar hoeven we niets van af te doen.
Maar het is belangrijk om deze woorden te lezen binnen het verband waarin Paulus ze gebruikt.
Efeze 5 begint dit gedeelte met de oproep:
“Elkander onderdanig zijnde in de vreze Gods.” (Efeze 5:21, STV)
Vervolgens spreekt Paulus over de verhouding tussen man en vrouw. De vrouw wordt aangesproken op haar houding tegenover haar man, terwijl de man wordt opgeroepen zijn vrouw lief te hebben zoals Christus de Gemeente heeft liefgehad en Zichzelf voor haar heeft overgegeven.
De nadruk ligt op de wijze waarop beiden zich binnen het huwelijk tegenover elkaar behoren te gedragen.
Paulus werkt de eenheid van man en vrouw zelfs verder uit:
“Alzo zijn de mannen schuldig hun eigen vrouwen lief te hebben gelijk hun eigen lichamen. Die zijn eigen vrouw liefheeft, die heeft zichzelven lief.” (Efeze 5:28, STV)
En daarna verwijst hij opnieuw naar Genesis 2:24, waar gesproken wordt over het één vlees zijn.
Dat zegt wel wat!
Het hoofd-zijn van de man staat niet los van de eenheid met zijn vrouw. Het is allesbehalve een vrijbrief om haar te overheersen of zichzelf een bijzondere geestelijke status toe te kennen.
Wie zijn vrouw liefheeft als zijn eigen lichaam, kan haar onmogelijk behandelen als iemand die geestelijk onder hem staat.
De man heeft een eigen verantwoordelijkheid, maar hij is niet de middelaar tussen zijn vrouw en God.
De geestelijke verantwoordelijkheid van beide ouders
Paulus schrijft:
“En gij vaders, verwekt uw kinderen niet tot toorn, maar voedt hen op in de lering en vermaning des Heeren.” (Efeze 6:4, STV)
Een vader heeft dus een duidelijke verantwoordelijkheid in de opvoeding van zijn kinderen. Hij hoort hen vertrouwd te maken met Gods Woord en zelf een voorbeeld te zijn in zijn geloof en levenswandel.
Maar ook de moeder heeft daarin een belangrijke plaats.
Paulus herinnert Timotheüs aan het geloof van zijn grootmoeder Loïs en zijn moeder Eunice. Bovendien kende Timotheüs van kinds af aan de heilige Schriften (2 Timotheüs 1:5; 3:15).
Het Nieuwe Testament geeft ons geen aanleiding om de geestelijke opvoeding uitsluitend aan de vader toe te vertrouwen.
En wat te denken van een gezin waarin de vrouw gelovig is en de man niet? Zou zij dan geen geestelijke verantwoordelijkheid kunnen dragen, omdat de vermeende priester van het gezin niet gelooft?
De Bijbel leert dat niet.
Man en vrouw mogen elkaar juist ondersteunen in het geloof. Zij mogen samen bidden, samen Gods Woord onderzoeken en samen hun kinderen onderwijzen.
Daarvoor hoeft geen van beiden een bijzondere priesterlijke positie te krijgen.
Wanneer verantwoordelijkheid verandert in gezagsdenken
Er is niets mis met gezag wanneer het de plaats krijgt die de Schrift eraan geeft. Ouders dragen verantwoordelijkheid voor hun kinderen. Oudsten hebben een taak binnen de Gemeente. En binnen het huwelijk spreekt Paulus over het hoofd-zijn van de man.
Maar het wordt problematisch wanneer zulke verantwoordelijkheden worden opgevat als een geestelijke rangorde.
Dan verschuift de aandacht van dienen naar positie, van verantwoordelijkheid naar bevoegdheid en van de gezamenlijke afhankelijkheid van Christus naar afhankelijkheid van mensen.
De uitdrukking de man is de priester van het gezin kan ongewild en onbedoeld aan die verschuiving bijdragen.
Niet iedereen die deze woorden gebruikt, zal daarmee bedoelen dat de vrouw voor haar verhouding tot God afhankelijk is van haar man. Vaak wil men eenvoudig benadrukken dat mannen hun verantwoordelijkheid serieus moeten nemen.
Die bedoeling kan op zichzelf heel goed zijn.
Maar waarom zouden we daarvoor een benaming gebruiken die de Schrift niet aan de man geeft?
Het woord priester heeft een eigen betekenis in de Bijbel. Wanneer we het gebruiken als een algemene aanduiding voor geestelijk leiderschap, raakt die betekenis op de achtergrond.
En wanneer vervolgens aan die titel ook nog een bijzonder geestelijk gezag wordt verbonden, ontstaat een opvatting die moeilijk te verenigen is met het priesterschap van alle gelovigen.
Het huwelijk is geen geestelijke hiërarchie
Misschien moeten we onszelf vaker de vraag stellen of ons denken over het huwelijk niet te veel wordt bepaald door gezagsverhoudingen.
Wie staat boven wie? Wie heeft het laatste woord? Wie draagt de geestelijke eindverantwoordelijkheid?
Het zijn vragen die binnen bepaalde christelijke kringen veel aandacht krijgen.
Maar wanneer Paulus over het huwelijk schrijft, spreekt hij uitvoerig over liefde, trouw, zelfverloochening en eenheid.
De man moet zijn vrouw liefhebben als zijn eigen lichaam. De vrouw wordt aangesproken op haar verhouding tot haar man. Beiden leven voor Gods aangezicht en zijn aan Hem verantwoording verschuldigd.
De eenheid van man en vrouw wordt niet opgeheven door hun onderscheiden verantwoordelijkheden. Die verantwoordelijkheden horen binnen die eenheid gestalte te krijgen.
Bovendien zijn zij, als beiden gelovig zijn, samen leden van het lichaam van Christus.
Daar is geen afzonderlijke priesterlijke positie voor de echtgenoot nodig.
De vrouw hoeft niet via haar man tot God te naderen. De man heeft evenmin een geestelijke voorsprong op zijn vrouw.
Beiden leven uit dezelfde genade.
Geen gezinspriester, maar samen afhankelijk van Christus
Een christelijke man hoeft geen priester van zijn gezin te zijn om zijn verantwoordelijkheid serieus te nemen.
Hij hoort zijn vrouw lief te hebben, zijn kinderen in Gods Woord te onderwijzen en zelf te leven uit het geloof. Dat is een opdracht die om toewijding, wijsheid en zelfverloochening vraagt.
Zijn vrouw heeft ondertussen dezelfde Hogepriester als hij. Zij deelt in hetzelfde priesterschap en heeft dezelfde toegang tot de Vader.
De Hebreeënbrief zegt:
“Daar wij dan, broeders, vrijmoedigheid hebben, om in te gaan in het heiligdom door het bloed van Jezus,” (Hebreeën 10:19, STV)
Die vrijmoedigheid rust niet op de geestelijke positie van een echtgenoot, een voorganger of welke andere menselijke gezagsdrager dan ook.
Zij berust op het bloed van Jezus Christus.
Daarom vind ik de uitdrukking de man is de priester van het gezin niet alleen overbodig, maar ook ongelukkig. Deze kan een gezagsdenken in stand houden dat géén recht doet aan de eenheid van man en vrouw en aan hun gezamenlijke positie in Christus.
Het huwelijk is geen kleine kerkelijke hiërarchie, met de man als geestelijke ambtsdrager en zijn vrouw en kinderen als degenen die onder zijn priesterschap vallen.
Man en vrouw zijn één vlees. Als gelovigen zijn ze bovendien één in Christus Jezus. Zij hebben dezelfde Hogepriester, dezelfde toegang tot de Vader en delen in hetzelfde priesterschap.
Dat maakt de verantwoordelijkheid van de man niet kleiner. Het zet deze waar het huishoort: binnen de eenheid van het huwelijk en onder het gezag van Jezus Christus.
Niet de man, maar Christus is onze (Hoge)priester.
