De doop een teken van ‘het verbond’?
Directe aanleiding voor dit artikel is een gesprek tussen een professor en een dominee in het reformatorisch dagblad. Ik heb zelden zulk vaag (hoe goedbedoeld wellicht ook) en buitenbijbels geleuter gelezen over de doop. Als je het kerkelijke kader weglaat, en geen idee hebt van de kerkelijk ‘verbondstheologie’, kom je nooit tot zulke wonderlijke conclusies.
Mijn moeder werd ooit verzocht te vertrekken uit de kerk, omdat ze het verlangen had op grond van de Bijbel en haar geloof gedoopt te worden.
“Dat doen wij hier niet zo”, sprak dominee. Of ze maar wilde vertrekken.
Wanneer de kinderdoop ter sprake komt, wordt vrijwel altijd één argument naar voren gebracht: ‘het verbond’
Men zegt dan dat de kinderen van gelovigen net zoals in het Oude Testament bij ‘het verbond’ horen. Zoals Jakob (Israël) zijn kinderen besneed, zo zou de kerk haar kinderen moeten dopen. De doop zou dan het nieuwe verbondsteken zijn, in plaats van de besnijdenis.
Op het eerste gezicht klinkt dat aannemelijk. Maar wanneer we de Schrift erop onderzoeken , blijkt dat deze redenering meerdere fundamentele problemen heeft.
De vraag is uiteindelijk niet: wat leert de traditie van de kerk?
De vraag is: wat leert de Schrift?
De Bijbelse volgorde: eerst geloof, daarna doop
In het Nieuwe Testament zien we steeds dezelfde volgorde.
De Heere Jezus zegt:
“Gaat dan heen, onderwijst al de volken, dezelve dopende in de Naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes.” (Mattheüs 28:19 STV)
Eerst worden mensen onderwezen. Zij horen het evangelie. Zij komen tot geloof. Daarna volgt de doop.
Ook Markus bevestigt dat patroon:
“Die geloofd zal hebben en gedoopt zal zijn, zal zalig worden; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.” (Markus 16:16 STV)
Het ongeloof wordt veroordeeld, niet het ontbreken van de doop. Dat laat zien dat de doop niet de oorzaak van redding is, maar het gevolg van geloof.
In het boek Handelingen zien we precies dezelfde praktijk. Op de Pinksterdag roept Petrus het volk op:
“Bekeert u, en een ieder van u worde gedoopt in de Naam van Jezus Christus, tot vergeving der zonden; en gij zult de gave des Heiligen Geestes ontvangen.” (Handelingen 2:38 STV)
De volgorde blijft:
bekering → doop.
Bij de Ethiopische kamerling lezen we hetzelfde:
“En terwijl zij over den weg reisden, kwamen zij aan een zeker water; en de kamerling zeide: Zie, daar is water; wat verhindert mij gedoopt te worden?” (Handelingen 8:36 STV)
Filippus antwoordt:
“Indien gij van ganser harte gelooft, zo is het geoorloofd.” (Handelingen 8:37 STV)
De voorwaarde voor de doop is dus persoonlijk geloof. Dat alleen al maakt duidelijk dat de Bijbelse doop géén kinderdoop kan zijn.
Besnijdenis en doop zijn niet hetzelfde
Het beroep op ‘het verbond’ gaat meestal via een vergelijking met de besnijdenis. Maar de Schrift stelt nergens dat de doop de plaats van de besnijdenis heeft ingenomen.
De besnijdenis was het teken van het verbond dat God met Abraham sloot:
“Dit is Mijn verbond, dat gij houden zult tussen Mij en tussen u en tussen uw zaad na u: dat al wat mannelijk is, u besneden worde.” (Genesis 17:10 STV)
Dit teken hoorde bij:
het fysieke nageslacht van Abraham
het nationale volk Israël
een verbond dat via geboorte werd doorgegeven.
De doop heeft echter een heel andere betekenis. Paulus verbindt de doop met de dood en opstanding van Christus:
“Wij zijn dan met Hem begraven door den doop in den dood, opdat gelijkerwijs Christus uit de doden opgewekt is tot de heerlijkheid des Vaders, alzo ook wij in nieuwigheid des levens wandelen zouden.” (Romeinen 6:4 STV)
De doop is dus geen etnisch verbondsteken, maar een getuigenis van geloof in Christus.
Het Nieuwe Verbond werkt anders
Nog belangrijker is dat het Nieuwe Verbond zelf in wezen anders functioneert dan het Oude.
Jeremia profeteert over dit nieuwe verbond:
“En zij zullen niet meer een iegelijk zijn naaste, en een iegelijk zijn broeder leren, zeggende: Kent den HEERE; want zij zullen Mij allen kennen, van hun kleinste af tot hun grootste toe, spreekt de HEERE.” (Jeremia 31:34 STV)
In het Oude Verbond zat men door geboorte in het verbond.
In het Nieuwe Verbond kennen alle leden van het verbond de Heere persoonlijk.
Dat maakt het idee van een automatisch verbondslidmaatschap door geboorte onmogelijk.
Johannes de Doper doorbreekt het verbondsdenken
Johannes de Doper ging zelfs rechtstreeks in tegen het idee dat afstamming iemand in Gods volk plaatst.
Hij zei:
“En meent niet bij uzelven te zeggen: Wij hebben Abraham tot een vader; want ik zeg u, dat God zelfs uit deze stenen Abraham kinderen kan verwekken.” (Mattheüs 3:9 STV)
Afkomst redt niemand.
Bekering wel.
Dáárom riep Johannes op tot bekering en doop.
De gemeente ontstaat niet door geboorte
Het Nieuwe Testament leert dat iemand alleen door geloof deel krijgt aan het volk van God.
“Maar zovelen Hem aangenomen hebben, dien heeft Hij macht gegeven kinderen Gods te worden, namelijk die in Zijn Naam geloven.” (Johannes 1:12 STV)
Niet geboorte, maar geloof maakt iemand tot een kind van God.
Daarom ontstaat de gemeente niet door natuurlijke afstamming, maar door wedergeboorte.
Wanneer we alle teksten naast elkaar leggen, ontstaat een helder beeld.
Mensen horen het evangelie.
Zij komen tot geloof.
Zij laten zich dopen.
Als ik het goed begrijp zijn alle kinderen verdoemd, totdat zij oud genoeg geworden zijn en gaan geloven? En dan op hun geloof gedoopt worden.
Immers; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.”
“Die geloofd zal hebben en gedoopt zal zijn, zal zalig worden; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.” (Markus 16:16 STV)
Zijn alle kinderen verdoemd totdat zij kunnen geloven?
Nee. Dat is precies de verkeerde gevolgtrekking. Markus 16:16 leert niet dat kleine kinderen verdoemd zijn totdat zij oud genoeg zijn om te geloven. Het vers leert dat wie het Evangelie hoort en in ongeloof verwerpt, onder het oordeel blijft.
De tekst zegt:
“Die geloofd zal hebben en gedoopt zal zijn, zal zalig worden; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.” Markus 16:16 (STV)
Let goed op de opbouw van de tekst. In het eerste deel staan geloof en doop bij elkaar: geloof als innerlijke werkelijkheid, doop als uiterlijke belijdenis. Maar in het tweede deel staat niet: “die niet gedoopt zal zijn, zal verdoemd worden.” Er staat: “die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.” De verdoemenis wordt dus verbonden aan ongeloof, niet aan het ontbreken van de doop.
Dat is geen kleinigheid. Het is de sleutel van het vers.
Markus 16 spreekt over verantwoordelijke hoorders
De opdracht in de directe context is: “Gaat heen in de gehele wereld, predikt het Evangelie aan alle creaturen.” Daarna volgt: wie gelooft en gedoopt wordt, zal zalig worden; wie niet gelooft, zal verdoemd worden. Het gaat dus over mensen die met het Evangelie geconfronteerd worden en daarop reageren in geloof of ongeloof.
Een klein kind dat nog geen onderscheid weet tussen goed en kwaad, is niet hetzelfde als een volwassen hoorder die het Evangelie verwerpt. Dat verschil maakt de Schrift zelf.
Mozes zegt over de kinderen van Israël:
“En uw kinderkens, waarvan gij zeidet: Zij zullen tot een roof zijn; en uw kinderen, die heden noch goed noch kwaad weten, die zullen daarin komen, en dien zal Ik het geven, en die zullen het erfelijk bezitten.” Deuteronomium 1:39 (STV)
Daar zie je een Bijbels onderscheid. De volwassenen waren verantwoordelijk voor hun ongeloof en opstand. De kinderen, “die heden noch goed noch kwaad weten”, werden niet op dezelfde wijze behandeld.
Ook in Jona klinkt iets vergelijkbaars:
“En Ik zou die grote stad Ninevé niet verschonen? waarin veel meer dan honderd en twintig duizend mensen zijn, die geen onderscheid weten tussen hun rechterhand, en hun linkerhand; daartoe veel vee?” Jona 4:11 (STV)
Dat betekent niet dat kinderen buiten Adam geboren worden. Het betekent wel dat God onderscheid maakt tussen gevallen natuur en bewuste morele verantwoordelijkheid.
Kinderen zijn niet zondeloos
De Schrift leert duidelijk dat ieder mens in Adam geboren wordt. Niemand begint neutraal, rein of los van de gevallen mensheid.
“Zie, ik ben in ongerechtigheid geboren, en in zonde heeft mij mijn moeder ontvangen.” Psalm 51:7 (STV)
En Paulus schrijft:
“Daarom, gelijk door een mens de zonde in de wereld ingekomen is, en door de zonde de dood; en alzo de dood tot alle mensen doorgegaan is, in welken allen gezondigd hebben.” Romeinen 5:12 (STV)
Dus nee, kleine kinderen zijn niet “onschuldig” in de zin van zondeloos. Zij delen in de gevallen natuur van Adam. Maar dat is iets anders dan zeggen dat zij als bewuste ongelovigen onder Markus 16:16 vallen. Dat zou de tekst forceren.
Geloofsdoop maakt kinderen niet eerst verdoemd
De geloofsdoop zegt niet: alle kinderen zijn verdoemd totdat zij oud genoeg zijn om gedoopt te worden. De geloofsdoop zegt: de doop hoort bij persoonlijk geloof en belijdenis.
Dat zie je in Handelingen:
“Die dan zijn woord gaarne aannamen, werden gedoopt; en er werden op dien dag tot hen toegedaan omtrent drie duizend zielen.” Handelingen 2:41 (STV)
Eerst wordt het woord aangenomen. Daarna volgt de doop.
Bij de kamerling is het even duidelijk:
“En Filippus zeide: Indien gij van ganser harte gelooft, zo is het geoorloofd. En hij, antwoordende, zeide: Ik geloof, dat Jezus Christus de Zoon van God is.” Handelingen 8:37 (STV)
Daarna wordt hij gedoopt. De volgorde is geen toevalligheid: verkondiging, geloof, belijdenis, doop.
De karikatuur moet dus van tafel
De opmerking “dus alle kinderen zijn verdoemd totdat zij oud genoeg zijn om te geloven” klinkt logisch, maar zij volgt niet uit Markus 16:16. Zij verwart drie dingen: de zondige staat van de mens in Adam, de persoonlijke verantwoordelijkheid van bewuste ongelovigen, en de doop als belijdenis van geloof.
Markus 16:16 zegt niet dat een baby verdoemd is omdat hij nog niet kan geloven. Het zegt dat ongeloof veroordeelt. En ongeloof is in deze context geen onvermogen van een klein kind, maar de weigering van een verantwoordelijk mens tegenover het gepredikte Evangelie.
Daarom is kinderdoop ook geen oplossing voor het probleem dat hier wordt opgeworpen. Want als iemand de doop nodig zou hebben om niet verdoemd te zijn, dan zou de doop feitelijk een zaligmakende werking krijgen. Maar Markus 16:16 zegt juist dat het beslissende punt geloof of ongeloof is.
Markus 16:16 leert niet dat kleine kinderen verdoemd zijn totdat zij oud genoeg zijn om te geloven; het leert dat wie het Evangelie hoort en in ongeloof verwerpt, onder het oordeel blijft. Geloof redt, ongeloof veroordeelt; de doop belijdt dat geloof, maar vervangt het niet.